KAUTAHA ‘AE KAU NGĀUE FAKAPULE’ANGÁ (PSA)
Ngaahi Ongoongo & Fanongongo
- Kole ke Fakalōloa ‘ae MOÚ: Na’e ‘ave ‘ae kolomú ni ‘o paaki ‘ihe ‘aho Tokonaki kuo’osί ‘oku te’eki pē ke ma’u mai ha tali ki he’etau kole ke fai ha fakataha moe Palēmiá, ‘aia na’e ‘oange ‘ae faingamālié ‘ihe mahina ‘eni ‘e 3 pea na’e ngata ‘aneafi. Ko e me’a kuo mahino maί, kau Mēmipa, ‘oku ‘ikai fie talanoa mai ‘ae Fakafofonga (Palēmiá ma’ae Kapineti) ‘oe Pule’anga ‘oku Fakamo’oni (Signatory) he MOÚ mo kitautolu ke tau feinga ke fakalelei ‘etau ngaahi ngāue fakaloto falé ‘ihe founga ‘oku melinó. ‘Oku mahino ‘enau ta’efietalanoa maί he’enau toe faitohi mai ‘o ‘eke pē ko hai ia ‘oku fakafofonga’i ‘ehe PSÁ. Ko e hā ‘ae me’a ‘oku nau fienga mai kiai? Ke tau tuku ‘ae ngāue ka tau ōatu ‘o tangutu kotoa ‘i tu’a he ‘ofisi ‘oe Palēmiá (he kuo tapui ‘a Pangai Si’i) ke nau sio mai pē ko hai ia ‘ae kau Mēmipa moe tokolahi ‘oe PSA?
Ko e talu ‘ae fakamo’oni ‘etau MOÚ ‘ihe 2005 moe lahi ‘ae ngaahi tohi kuo ‘ave kihe Kapinetί ‘o fakahoko atu ‘a ‘enau ngaahi ngāue kuo nau maumau’i ai ‘etau MOÚ kae ‘ikai pē ke nau tokanga mai ke solova ‘ae ngāue koiá. ‘Aia ko hono ‘ai mahinó na’a nau fakamo’oni pē ‘ae MOÚ kae fai mo fai ha foki ki he ngāué pea nau foki leva ki honau ‘ulungaanga fakatikitato ke fai pē ‘enau me’a ‘oku nau loto ke nau fai tu’utu’uni aί kae ‘iai ke nau fou ‘ihe founga koē ‘oku fai ai ‘ae ngāue fakatahá mo e melinó kae lava ke laka ki mu’a ‘ae ngāué. Koe hā leva ‘ae ‘aonga ‘enau ako ko ena kihe “Pule Leleí” pe “Good Governance” na’a nau ‘asi mai ai he TV ‘o fakamatala? ‘Osi pē ‘ae akó ‘oku hoko pē ko ’enau fo’i kemipeini tokua ‘oku fai ha feinga ke fakalele’i ‘enau founga taki ngāué hili koiá ko e fo’i koto laulaupisi mo maumau pa’anga ‘ata’atā pē pea na’e mei ‘aonga ange ia ke ‘ai ‘ae sēniti koiá ke vahe ai ha kau faiako fo’ou ke si’i tokoni’i ‘ae fānau akó.
Ko e me’a tatau tofu pē eni moe me’a na’e hoko ‘ihe ‘aho 16/11. Na’e hoko ‘ae moveuveú koe fai tu’utu’uni ta’efakapotopoto ‘ae Palēmiá moe Kapinetί he’enau feinga ke kumi ‘enau lelei fakafo’ituituί ‘ihe’enau ki’i mōtolo na’a nau kole kihe Tu’í kene tali ke talaki koe mōtolo ‘ae Pule’anga kae tuku ‘ae me’a na’a tau tali kiaí na’e takai haufano holo ‘ae Tama Tu’ipelehake kuó ne mama’ó ‘o fekumi kiai ‘ihe loto ‘oe Kakai ‘oe Fonuá, mo’enau feinga ke tu’u pē honau mafaί (halá) he’ikai ke fie fakaava ‘a Falealea ke fai ai ‘ae talanoá pea tau iku ai kihe ‘auha ‘a loto Nuku’alofá. ‘Ihe’enau toki sio kuo hoko ‘ae fakatamakί he’enau ta’e’unua he’enau ki’i mōtoló pea nau fakamo’oni leva he aleapau moe Kakaί pea ‘ihe ‘ahó ni kuo nau hangahanga kehe leva pea teke leva ‘ehe Palēmiá ke toloi ‘ae fili Falealeá meihe 2008 kae kei momono hake ai pē ‘enau ki’i mōtolo na’e tutu’aki ‘a Nuku’alofá ke toe fai hono talatalanoa’i koā ‘ihe ava ‘ae Falealeá ‘o hangē koe tō folofola ‘ae Tu’í ‘ihe tapuni ‘ae Falealeá he ta’u kuo’osí. He ko hai ‘okú ne fa’u ‘ae folofola tapuni ‘ae Tu’í ki he Falealea? ‘Ikai koe Palēmia? Pea ’oku nau (Kapineti) ‘ilo foki ‘oku nau aofangatuku ‘ae me’a kotoa ko ‘enau tokolahi ‘ihe Falealeá pea ‘e lava pe ka nau fakapaasi pē ‘ae me’a ‘oku nau loto kiaí kae tuku ‘ae ‘ai koā ke pehē koe ‘ai ke fai ha talatalanoa ‘i Falealea ka koe founga pe ia peke toloi’aki ‘ae Fakalelei Fakapolitikale ki he 2011 pea hoko pē koe fu’u koto maumau pa’anga ‘ae si’i me’a holo ‘ae Tu’ipelehaké kuo ne ungafonuá, tapu mo ia.
Koe me’a tatau pe eni ki he’enau (Kapineti) vilitaki ke fai ‘ae alea’i ‘ae nō laui miliona mei Siainá ‘oku ‘uluaki totonu ke fakangofua ‘ehe Falealeá pea toki fai ‘ae alea kihe nō. ‘Oku ‘iai nai ha ‘uhinga kehe ‘oku fakavave’i ai ‘ae nō laui milioná kae ‘ikai kenau ‘uluaki femo’uekina he kamata’anga ‘oe ta’ú ni ke fakahoko ‘ae ngaahi ngāue ke fakapapau’i ‘ae Fakalelei Fakapolitikalé ke fa’u ‘ae Pule’anga Fakatemokalati koia ‘oku taliui kihe Kakaί pea toki fai ‘ehe Pule’anga Fakatemokalati koiá ‘ae nō? Koe ‘ai ‘ae nō ko enί pea felekeu ‘ae pa’angá ‘o hangē koe ngaahi laui miliona kuo tau mātā tonu ‘ene felekeú pea toki fai ‘ae Fakalelei Fakapolitikalé ‘o toki ha’u ‘ae Pule’anga Fakatemokaliti fo’oú ia fienga ke fakama’opo’opo ‘ae ngāue hala mo felekeu ‘oe ngaahi ‘ahó ni pea ‘e tukuaki’i leva ia ko ‘enau ngāue, kae ‘ela mai ‘ae Pule’anga lolotongá ia ‘i tu’a ‘o kata mai he faingata’a kuo toe loloto ange kuo tō kiai ‘ae Fonuá he’enau ngāue kaekehe kuo lava honau lotó ‘o kinautolu mo fonu honau kato?. ‘Oku totonu ke toe tokanga ange ‘ae Palēmiá na’a si’isi’i ‘ae tukungāue ‘oe 2005́́ moe maumau ‘oe 2006́, ha me’a ‘e hoko he 2007́ he koe fika Faka’otua ‘ae 7́.
Mou fakaongoongo mai pe kau Mēmipa he kuo tau paasi eni he taimi talanoa fakalelei moe Palēmiá koe Fakamo’oni (Signatory) ‘oe MOÚ pea te tau hoko atu leva kitautolu he’etau founga ‘oku tau ‘ilo ‘e lava ai ke fanongo mai aί. ‘Oku toe pē ‘ae mahina ‘e taha pea ‘osi ‘etau MOÚ.
- Fakatonutonu Faka-fakamaau’anga kihe Fakamaau Totonú: ‘Oku tau kei fakaongoongo kiha ‘aho ‘e tukumai ai ‘ehe Fakamaau’angá ki he fakatonutonu ko eni ‘ihe funga ‘o ‘etau MOÚ ke fakamahino pē na’e maumau’i ‘ehe Pule’anga ‘etau aleapau ‘i he’enau ta’ofi ‘etau ngaahi monū’iá.
Hangē na’e hā atu ‘ihe kolomu ‘oe uike kuo’osί kuo ma’u mai ha lāunga fekau’aki moe to’o fakamalohi ‘ehe Pule’angá (PSC) ‘a ‘etau ngaahi ‘aho malōlō (earned leave days) ‘o ‘ikai ha’atau teitei ‘ilo ‘e taha kiai. Fakatatau ki he lāunga, na’e tu’utu’uni ‘ehe PSĆ ‘ihe ta’u kuo’osí ke kamata ‘i Siulai 2006́́ he’ikai toe ma’u ha ‘aho malōlō ‘aha taha kapau ‘oku te’eki ai ke fakahoko ‘ene livi malōlō (vacation leave) ‘iha fo’i ta’u hokohoko ‘e nima. Fakatokanga’i ange ko e tu’u ‘ae Tu’utu’uni ‘ihe Lao ki he kau Ngāue Fakapule’angá, koe ‘osi pē ‘ae mahina ‘e taha ho’o ngāué kuopau ke ‘oatu ho’o ‘aho malōlō ‘e 3. Ko ia ko kimoutolu ‘oku te’eki ke mou livi malōlō he ta’u ‘e 5 he’ene a’u mai ki Sune 2006́ na’e kamata ‘ae ‘ikai toe foaki atu ho’o monū’ia ‘aho malōlō ‘e 3́ he māhina talu mei Siulai 2006́ kae ‘ikai keke ‘ilo ia ‘e koe. ‘Oku tokolahi ‘ae ni’ini ‘oku nau to’o pē ‘enau malōlō makehe (special leave) he ta’u kotoa, ka ‘oku ‘ikai fakalau ‘eni ia ‘ehe Pule’angá ko ha’o vacation leave. Koe me’a ‘eni ‘oku ui ko e kaiha’a fakamalohi ho’ataina (daylight robbing) ‘ihe’enau fakahoko ‘ae tu’utu’uní kae ‘ikai talamai kimu’a ke tau fakahoko ‘a ‘etau malōlō kei taimi ke ‘aonga ‘etau tou’anga he ngāue na’e faí.
Na’e toe paasi pe he ta’u kuo’osí ke fakangatangata pē ‘aho malōlō ki he ‘aho ‘e 180. ‘Oku tokolahi ‘ae kau ngāue ‘oku ‘ova ‘enau ngaahi ‘aho malōlō he ‘aho ‘e 180́ ko e ‘uhí ko hono fiema’u ke nau nofo ‘o fai ‘ae ngāué he’oku ‘ikai ha taha ke ne fetongi kinautolu. ‘Ihe tu’utu’uni ko ení kuo mole ai ‘enau ngaahi ‘aho ‘oku ‘ová ko e ‘uhí pe ko ‘enau nofo ‘o mateaki’i ‘ae ngāué. Hangē kuo totongi’aki ai ‘ae koví ‘ae leleí.
Koe natula foki ‘ae fa’ahinga ngaue ‘a ha ngaue’anga, kapau ‘oku fai ‘ehe Taki ngaue ha tu’utu’uni ki he’ene kau ngaue kuopau kene fakahoko kiate kinautolu. Ka ‘oku tau fakame’apango’ia ‘ihe founga Taki ngaue ko eni ‘oku hange ‘oku nau fakalongolongo pe ka nau kaiha’asi ‘etau ngaahi monu’ia ta’etalamai ke tau ‘ilo’I ke fai ha’atau ngaue kiai? Pea koe me’a faka’ulia ia ko e nofo ‘ae kau ngaue ‘o mateaki’i ‘ae ngaue kae totongi tautea kinautolu? ‘Oku anga fēfē ‘ae fakakaukau ‘ae Palēmia mo ‘ene Potungāue (PSC)?
‘Oku mahino kau Mēmipa ‘oku tokolahi ‘ia kimoutolu ‘oku mou fihia he palopalema ko eni kae ‘ikai te mou ‘ilo’i ‘e kimoutolu tukukehe ka ‘ai ke fai ho’omou livi malōló. ‘E fai kole ki he Pule’angá (PSC) ke fai ha ngāue ke fakatonutonu ‘ae tu’utu’uni ko ení. Ko ia ko kimoutolu ‘oku mou ‘ilo’i ‘oku mole ho’omou ngaahi monū’ia he tu’utu’uni ko ení pea moe fetu’utaki telefoni mai pe ki hotau ‘ofisí ke fakakau koe ‘ihe kole ko eni ‘e faí. Koe ngāue fakahela eni he mahalo tetau iku pe kihe fakamaau’anga ‘o fai mei ai ‘ae fakatonutonú.
- Kautaha Nō (Credit Union - CU): ‘Oku ‘oatu heni ‘ae fakamālō lahi kiate kimoutolu kau Mēmipa mei he ngaahi ‘Otu Motú he lava lelei mai ‘a ‘etau Saveá moe ngaahi lesista ki he CÚ mo ‘etau Kautahá. ‘E fakahoko atu ‘ae taimi tēpile ‘ae folau atu ‘etau Sekelitalí ‘ihe kolomu ‘oe uike kaha’u ke faka’osi mai ‘ae ngaahi lesistá, ‘ai mai ho’omou ngaahi tā paasipooti ke ngaohi ‘aki ho’omou ngaahi kaati mēmipá (ID), mo fakahoko ho’omou ngaahi fakataha ke fili mai ho’omou kau Fakafofongá, ‘o tautau toko 2 mei he motu.
- Kautaha Fakavaha’apule’anga ‘ae Kau Ngāue Fakapule’angá: Kuo hoko atu foki ‘etau Kautahá ko ha mēmipa ‘ihe Kautaha Fakavaha’apule’anga ‘ae Kau Ngāue Fakapule’angá (Public Service International – PSI). ‘Oku fakafuofua foki ki he toko 20 miliona ‘ae kau Mēmipa ‘oe PSÍ mei he ngaahi fonua kehekehe ‘i mamani. Ko e ‘uluaki tokoni kuo tau ma’u mei he PSÍ koe fakafolau atu ‘etau Sekelitalí, Mele ‘Amanaki, ‘ihe ‘ahó ni ke fakahoko ha ako uike ‘e taha ‘ihe ‘ofisi ‘oe NZ PSA ‘i Nu’usilá pea ‘oku tau faka’amu tene ako ai ha ngaahi fokotu’utu’u ngāue ki ha founga ke lava ke toe langa hake ai ‘etau Kautahá ki ha tu’unga ‘oku toe lelei angé. ‘Oku tau ‘amanaki foki kiha tokoni ‘ihe kaha’u mei he PSÍ ke tokoni ki he’etau langa ngāue ‘oku faí. Kuo ‘osi fakahoko ha kole kiha tokoni ke vakai’i ‘ae ngaahi Lao ‘oku fekau’aki tonu mo kitautolú pea mo ha ngaahi ako (workshops) ke tokoni ki hiki hake ‘etau founga ngāué moe fua fatongia ‘ihe ngaue’angá ‘o fakataumu’a ke toe lelei ange ‘etau fakahoko ngāué (improve service delivery & quality of service).
Faka’apa’apa atu, In Unity & Solidarity
HO’OMOU POATE PULE
Fakatokanga’i ange ‘etau tu’asila fo’ou: P.O. Box 2005, Fanga, Nuku’alofa, TONGA; Tel: 28-838; email: psa_secretary@yahoo.co.nz