October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

Polokalama 'Analaiso TV OBN - Fika 3

Koeha ho'omo vakai ki Tonga he ta'u 2007 moe situ’a atu ki he 2006 moe 2005? 

Ko e ta’u 2005 ‘e ‘iloa ia he hisitolia ko e “Ta’u ‘oe Kamata’anga ‘oe Ngata’anga”(Beginning of the End) pea ne faka’ilonga’aki ‘a e strike ‘a e kau ngaue fakapule’anga moe fakatahataha ‘a e ngaahi kulupu fakapolitikale ‘o fokotu’u ‘a e komiti fakafonua ‘a e kakai ki he fakalelei fakapolitikale ‘oku sea ai ‘a ‘Akilisi Pohiva. Ko e 2006 ko e “Ta’u ia ne “Tali ‘a e Liliu” he na’e tali he falealea moe pule’anga ‘a e Liliu fakapolitikale. Pea ne mahino ‘a e ngata’anga ‘o ha kuonga ‘e taha moe hopo ki ha ‘epoki fo’ou ‘e taha pea ‘oku faka’ilonga’aki ia ‘a e hala ‘a Tupou IV moe hopo hake ‘a Tupou V.

Ko e ta’u 2007 ‘e hoko ia ko e “Ta’u ‘oe Liliu fakalao. ‘A ia ‘e fai he kau memipa ‘oe falealea ‘a e tali ‘oe ngaahi kupu’i lao fo’ou ke fakahoko’aki ‘a e liliu he 2008. Ko e ngaue lahi ‘eni pea ‘oku fakafiefia he kuo’osi maau ‘a e ngaahi lao kuo fa’u he kau fakafofonga ‘a e kakai ‘o toe pe ke hikinima’i ‘i falealea. Pea ‘oku ma tui ‘oku tonu ke taki ‘a Tupou V he poupou’i ‘a e ngaahi liliu fakalao ko ‘eni ma’ae lelei ‘a e kakai. 

Ko e ‘alu ‘eni ke ‘osi ‘a e mahina ‘e 2 ‘oe fakalele fakasotia hotau fonua koeha nai hono ola?

‘Oku kauhala kehekehe ‘a e kakai moe pule’anga. Ko e me’a ne hoko he ‘aho 16 ‘o Novema ko e ongo’i lotomamahi ‘a e kakai he tuai ‘a e tali he pule’anga ‘a e liliu. Pea ko e ‘osi pe ‘enau tali he ‘aho 16 ne fiemalie ‘a e kakai. Kae pango ne totu’a ‘a e ‘ita ‘a e kau taki ia ‘oe pule’anga ‘o fai ‘a e ngaahi tu’utu’uni fakavalevale ‘o toe uesia ai loto ‘a e kakai. ‘I he ‘osi ‘a e mahina ‘e 2 ‘oe fakataputapui ko e me’a ketau fehu’i pe ‘oku liliu ‘a e ongo’i lotomamahi ‘a e kakai ne nau ma’u he ‘aho 16 ‘o Novema? Ko e tali - ‘ikai! ka ‘oku toe lahiange makatu’unga he ngaahi fakamamahi moe fakataputapui ‘a e pule’anga.

‘Aho ni kuo ‘alu ‘a e potungaue lao ke kumi mai kau muli ke tokoni ki hono fakamaau’i ‘a e toko 1000 tupu ‘oe kakai. He’ikai ke solova heni ha palopalema. ‘Aho ni talanoa pule’anga ki he langa fo’ou ‘a Nuku’alofa pea ‘oku sai pe ia ka ‘oku ‘ikai solova heni ‘a e fo’i ongo ‘oe ‘aho 16. Ko e me’a ke fai he kau taki ‘oe pule’anga ko e tuku ‘enau ‘ita ka nau ngaue’aki ‘a e ‘ofa moe ‘atamai lelei ke tataki ‘a e pule’anga. He neongo hatau langa fakalakalaka he’ikai pe ke tolonga ia kapau he’ikai solova ‘a e fo’i ongo’i lotomamahi ‘a e kakai.

‘Uluaki fai ‘a e fakalelei moe kakai katau toki hokoatu ki ha langa fakalakalaka ‘e tolonga.  

‘Oku tui ‘a e ni’ihi he pule’anga ‘oku hala me’a ‘oku mo fai?

Tokotaha kotoa pe ‘oku ‘i ai ‘ene totonu ki he me’a ‘oku ne lea’aki pea ‘oku ma faka’apa’apa’i ‘a e totonu koia.

Pea kapau ko e ‘ofa he kakai mo tokoni’i ‘a e kakai masiva mo faingata’a’ia ‘oku kovi pea ta ko e ongo tangata kovi maua. Pea kapau ko e poupou’i ‘a e liliu ke lahi ai ha faingamalie ‘a e ma’ulalo he fakalele ‘oe fonua ‘oku hala pea ta ko e ongo tangata halaia maua. Pea tema fili kema halaia he toenga ‘e ma mo’ui kehe pe ke mo’ui ‘a e kakai mo nau tau’ataina. 

Koeha felave’i ‘a e kau faiongoongo moe feinga liliu?

Ko e kau faiongoongo ko e le’o ia ‘a e kakai ki he fonua pea ‘oku kau ai hono hakeaki’i ha totonu fakapolitikale kuo tapalasia ‘i ha ngaahi ta’u lahi. Pea na’e kamata he faiongoongo ko ‘Akilisi Pohiva ‘o fakafou ‘i he’ene nusipepa Kele’a he 1986. Na’e hokomai ki he faiongoongo ko Kalafi Moala ‘o ngaue’aki ‘ene nusipepa ko e Taimi ‘o Tonga he 1989. Pea fataki mai ‘e Mateni Tapueluelu pea humai ‘a Tavake Fusimalohi pea ko e ongo ta’u 2005 moe 2006 na’a ma humai ai ‘o fakafou he TV OBN.  Ko e ‘aho ni kuo ‘i ai ni’ihi kau faiongoongo kuo nau siofi kapa ngako ‘a e pule’anga pea kuo nau mafuli ‘o poupou’i ‘a e kau taki ‘oe pule’anga kae tukuange ‘a e kakai masiva. ‘I he taimi tatau kuo kamata ke hopo hake ‘a e kau faiongoongo fo’ou ke to’o ‘a e fuka ‘oe liliu ke hakeaki’i ‘a e kakai ma’ulalo pea ke ‘omi ‘a e fakamaau totonu ki he pule’anga. Ko e kosipeli ‘oe liliu ‘e tu’uloa he fonua ni. 

Ko e ngaahi me’a ne hoko ‘i Tonga he 2006 ko ha me’a angamaheni he ngaahi fonua pe ko Tonga ni pe?

Ko e me’a ‘oku hoko ‘i Tonga ni ko e me’a angamaheni pe ia ‘oku hoko he fonua kotoa pe. Ko e ongo’i pe he kakai ma’ulalo mo masiva ‘oku fakautuutu ‘a e va mama’o ‘oe kau ma’u mafai pe kau tu’umalie ‘oku pau leva ke fai ‘a e fakafo’ou ‘oe sosaieti.

‘I he fonua kotoa pe ‘oku hoko ai ha longoa’a, tau fakalotofonua ‘oku tupu kotoa mei he ongo’i he ma’ulalo ‘oku tamoloki ia he kau ma’u mafai. Ko Lusia ko e liukava ne hoko ai ko e ongo’i he kakai ‘enau mate fiekaia kae kai tavale ‘a e famili ‘oe Tu’i ‘i he koloa ‘oe fonua. Ko Falanise ko e li kitu’a he kakai ‘a e ha’a Tu’i ko ‘enau ongo’i ‘a e fakaehaua kinautolu he Tu’i mo hono fale. Ko ‘Amelika ko ‘enau tau’i ‘a e Tu’i Pilitania ko ‘enau faingata’a’ia he ngaahi tukuhau mei Pilitania pea nau iku ‘o tau’i ai ‘enau tau’ataina. Ko e tau fakalotofonua ‘a ‘Amelika ne taki ‘e Abraham Lincoln ko e ongo’i he kau ‘uli’uli ‘a e fakapopula’i kinautolu he ni’ihi ‘oe kau hinehina. Ko e tau fakalotofonua ‘a Tonga ne taki ‘e Tupou I ko e feinga ke fakatau’ataina ‘a e ma’ulalo mei he nofo popula ki he hou’eiki.

Ko e taimi pe ‘oku ongo’i ai he kakai kuo ‘alu pe taimi ia ke tu’umalieange kau taki mo hono kaungame’a he koloa ‘oe fonua kae tukuhau’i tavale ‘a e kakai masiva pea ‘oku ‘i ai leva fakakaukau ke fai ha fakafo’ou. Pea ko e me’a ia kuo ‘asi ‘i Tonga ni. 

Ko e feinga liliu ‘oku mou feinga kiai ‘oku ‘i ai nai hamou tui ‘e hoko?

Kapau ko e kakai kaiha’a mo siokita ‘oku nau taki ‘a e liliu pea tema pehe he’ikai pe ke lava ha liliu ia. Ka ‘oku ma ‘ilo neongo ‘oku ‘ikai ko ha kau sangato kimautolu ka ‘oku mau feinga ke mau mo’ui’aki ‘a e faitotonu, ma’a moe ‘ofa he kakai. Pea ko e taimi ‘oku tonu ai ‘a taumu’a ta ko e ikuna kuopau. ‘Oku ‘ikai ko e feinga ma’a kimautolu ka ko e feinga ma’ae masiva. He neongo ‘a e ngali kaukaua ha taki mo ‘ene fa’ahi ka ‘oku ne ta’etoka’i ‘a e ma’ulalo moe masiva pea he’ikai pe ke ikuna ia.

Ko e kaha’u ‘oe feinga liliu ko ‘eni ‘oku hange pe ko e teu hopo ‘a e la’a. Ko e me’a ia kuopau ‘o tatau pe ia pe ‘oku lahi fefe hono feinga fakafepaki’i he kau taki pea moe ta’eloto kiai ha tokosi’i. Ko e me’a ko e totonu ‘a e masiva moe ma’ulalo ‘oku te’eki ke ‘ulungia tu’o taha ‘i ha hisitolia ‘o ha fonua ‘i mamani.