October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

Polokalama ‘Analaiso ‘a e TV OBN - Fika 1

(Fai 'e Sangster Saulala & Dr. Tu'i Uata)

Koe ha ha’amo lau ki he ni'ihi na'a nau kaiha'a he 'aho 16 'o Novema? 

Ko e Kaiha'a 'oku hala - full stop!  Ka koe poini 'oku toe loloto ange, ko e fe 'a e kaiha'a 'oku faka'ilo, pea ko fe 'ae kaiha'a 'oku 'ikai faka'ilo?  Me'a ni, te tau faka'ilo 'a e kaiha'a 'e he kakai 'a e kapa pulu, kae ta'e faka'ilo 'a e kaiha'a laui miliona? Koe tangia mei pilisone ‘oku ‘ikai ko hono fakahu kinautolu.  Ko ‘enau tangi he ‘oku nau ‘iloi ‘ae ngaahi fu’u hia mamafa mo lau miliona ‘a e kau ma’olunga, ka ‘ikai pe teitei hua honau ‘api, fakahu ‘i pilisone, ta hange ha manu, pe ta pe a ha’anau tikite. 

Ka ko kinautolu, koe‘uhi ‘oku ‘ikai ha’anau makatu’unga, ‘oku mau masiva, 'ikai ha mata'itohi, 'ikai ha tu'unga faka-nopele, pe ha tu'unga fakapule'anga; ‘oku tapalasia ‘enau totonu pea fakaehaua ‘enau mo’ui.

Koe me'a 'oku toe fakaloloma ange, koe pule'anga ko’eni 'oku fa’u lao ‘ikai hamau le’o, fakamalohi’i kimautolu kemau totongi tukuhau, pea nau to’o ‘emau tukuhau ‘o totongi 'a e kau sotia moe kau polisi, ‘a e fu’u kau ngaue ‘a e potungaue lao, pea moe kau ngaue fakamaau‘anga ke ha’o holo kimautolu. ‘I he taimi tatau, 'oku nau malu'i 'a e kau kaiha'a lauimiliona ‘a e pule’anga.  

Ko e ha ho’omo lau ki he tukuaki’i ‘o e kau Fakafofonga ki he me’a na’e hoko ‘i he ‘aho 16 ‘o Novema? 

Koe kakai ‘oku nau hanga ‘o tukuaki’i ‘a e kau Fakafofonga - ko e kau ma’olunga, kau taki ‘o e pule’anga pea mo ‘enau kau pone, ‘o hange ko Kalafi Moala, Kololiana Naufahu, Sonasi mo e toenga ‘o e kau feke.  ‘Oku ‘ikai ke kau ai ‘a e kakai ma’ulalo ‘o e fonua, ‘a ia ko e peseti ‘e 95% ia ‘o e kakai.  ‘Oku tukuaki’i ‘e he kakai ko ‘eni ‘a e pule’anga ki he maumau na’e hoko. 

Kapau te tau puke kotoa mai 'a e toko 1000 tupu ne nau kau he maumau'i 'o Nuku'alofa 'o tau fehu'i kiate kinautolu pe na’a nau maumau’i ‘a Nuku’alofa koe‘uhi ko ‘enau mamahi ‘ia ‘Akilisi moe kau Fakafofonga? 

Ko ‘enau tali - ‘Ikai!  Teu fakapapau atu 'e 100% 'a e tali ‘a e kakai - ko e 'uhinga 'enau fai 'a e maumau, ko e hake kitu’a ‘enau lotomamahi 'ia Feleti Sevele moe kau taki 'o e pule'anga.   

Talu  mei mu’a, pea toe lahi ange ‘I he ‘osi ‘ae tuku ngaue, moe toutou laka ‘ae kakai, tohi tangi mo kole kihe pule’anga ke ‘omai ‘enau totonu kenau fili ‘ae kau taki, moe ‘ikai pe.   

Kapau na’e 'ikai ke totu'a 'enau mamahi he Palemia moe kau taki 'o e pule'anga ne 'ikai fai ha maumau. Pea 'oku totonu ki he kau taki kenau ako ai. 'Oua 'e nofo pe he saluni 'o 'ikai fie hifo ki lalo 'o talanoa moe kakai. He'ikai temou ma'ulalo ai. Ka 'e melino ai 'a e fonua pea tene ta'ofi ha toe hoko ha maumau'i 'o Nuku'alofa. 

Ko e ha ho’omo sio ki he taa ‘e he kau sotia 'a e kakai?

Koe mo’oni, koe toko si’i ‘oku nau fai peheni.  Ka ko e mo’oni ko e tokolahi ‘o e kau sotia mo e kau polisi, ‘oku ‘ikai te nau loto kinautolu ke fai pehe ki he kakai.  Ka tau fakafuofua ko e toko 40 pe ‘oku nau fai ‘a e ta, ka ko e toenga ‘o e toko 600 tupu,

‘oku ‘ikai te nau loto ke fai pehe ki he kakai – he ‘oku nau tui kinautolu ki he kau Fakafofonga ‘o e Kakai ke fakahoko ‘a e Liliu Fakapolitikale. 

‘Oku tokolahi ‘a hono tukuaki’i ‘ae kau polisi ‘ihe ‘ikai kenau lava ‘o fai honau fatongia he ‘aho 16, pea pehe ‘o kapau ne koe kau sotia, na’e kehe ‘ae ‘aho koia? 

Koe ‘aho koia, ko e kau helo ‘a e kau polisi. Kapau ne fai 'a e founga 'a e Pilikatia mo e Minisita Polisi, ne lahi 'a e mate pea 'oku ou tui 'e kei fai pe fetamate'aki 'o a'u mai ki he 'aho ni. He ko e mate pe ha taha ko 'etau 'alu ia ki he tangata faka'osi.  Pea ko ‘etau fakamalo’ia, ko ‘etau ma’u ha taki hange ko e Komanita Polisi mo ‘ene kau polisi ‘i he’enau ngaue’aki ‘a e founga fakasivilaise, fakapotopoto, ‘o fakangata ‘a e maumau ki he koloa fakamamani, kae ‘ikai a’u ki ha tu’unga kuo fai ha feta’aki fakasino. 

Ko e ha ha’amo lau ki he tukuaki’I na’e palani’I ‘a e me’a na’e hoko he ‘aho 16 ‘o Novema? 

‘Oku mahino ‘aupito mei he Komiti ‘a e Kakai, na’e ‘ikai ‘aupito ha’anau palani ke fakahoko ‘a e me’a ko ‘eni.  Pea ‘I he taimi tatau, ‘I hono faka’eke’eke ‘o e kakai, na’e ‘ikai ha taha ‘e ha’u ki Pangai Si’I na’e palani ha me’a.  Pea ‘I hono faka’eke’eke ‘o e Komanita Polisi, Sinilau Kolokihakaufisi, na’e mahino mai he’enau fakatotolo mo hono fakafehu’ia ‘a e laungeau na’e fakahu, na’e ‘ikai ha palani’I ‘o e me’a na’e hoko. 

Ka ‘oku hangehange ‘I he’etau vakai atu ki he me’a na’e hoko, na’e palani’I ‘e he Pule’anga ia ‘a e me’a ni ke tau moveuveu ai: 

1. Na’e ‘omai ‘a e fokotu’u ‘a e Komiti ‘a e Tu’i Pelehake ke fai ‘a e liliu he melino.  Ko e tefito’I mo’oni na’e tu’u’aki ‘e he Komiti ‘a e Kakai ke fai ‘a e liliu ‘aki ‘a e melino.  Ka na’e tu’u hake pe ‘a e Palemia ‘o talamai ‘oku ‘ikai ke tui ki he founga ko ia.
2. ‘Alu ‘a e Palemia ‘o ‘ave ‘ene founga fakamoveuveu ki he Tu’i mo e Kapineti mo e kau Palemia ‘o e Pasifiki.
3. Na’e hanga ‘e he Pule’anga ‘o liliu ‘a e ‘Asenita ‘o e Fale Alea  ke ‘oua na’a lava ‘o fakahoko hono alea’I ‘a e Liliu ‘I he 2006.
4. Na’a ne fokotu’u ‘a e lao fo’ou ke tamate’I ‘a e ngaahi Bond House
5. Na’a ne fokotu’u mai ke hiki ‘a e tukuhau’I ‘o e kakai.
6. Na’a ne toe fokotu’u mai ke tapuni ‘a e TV OBN.
7. Pea ko e ‘aho 16 ‘o Novema, ‘I he ‘alu atu ‘a e kakai ke fakaha honau loto ki Fale Alea, na’a ne ta’ofi ‘a e kau Minisita, ‘o ‘ikai ke lava ‘a e Fale Alea.
8.  Ko e Pulelulu kimu’a he me’a na’e hoko, na’e ha’u ‘a e Kapineti ke fakamo’oni ‘a e Fale Alea ki he fakatau ‘o e Shoreline ki he North Power ko e $81 miliona.
9. ‘I he ‘aho fakamuimuitaha ne ngofua ke fai ai ha alea fekau’aki mo e Liliu ‘I Fale Alea (Tu’apulelulu 16 ‘o Novema), na’e ta’ofi tu’o ua he pule’anga ke ‘oua ‘e fakahoko ‘a e Fale Alea.

‘I he’etau vakai ki he ngaahi poini ‘i ‘olunga, ‘e lava p eke tau pehe, hangehange na’e hanga ‘e he Pule’anga ‘o fokotu’utu’u ke tafu ‘a e ‘ita ‘I he kakai, ke tau a’usia ‘a e maumau he ‘aho 16 ‘o Novema.

'Oku mo pehe 'e toe fai ha maumau? 

Ko e maumau ne tupu ia mei he lahi ‘a e mamahi ‘a e kakai he ngaahi me’a kehekehe kuo faingata’a’ia ai kakai. Ko e ngaahi palopalema kuo tau lau ki ai ‘I ‘olunga, kuo lahi hono malanga’I ‘e ‘Akilisi moe kau fakafofonga kae ‘ikai pe fai ha me’a. 

Na’e mole mo’ui ‘a e neesi ko Vaka he uike kimu’a he ‘aho 16. Na’ane ngaue ma’ae pule’anga pea ‘ofa he pule’anga pea ko e ‘aho na’ane faingata’a’ia ai pea tangi atu ki he pule’anga kuo situ’a ia. Pea ne fai ai he OBN moe kakai ‘a e feinga pa’anga he po ‘e taha ‘o ma’u ‘a e Taha Mano tupu. Ne fai moe folau ki Nu’usila ke fakatau ‘a e ‘api nofo’anga ke ma’u ai $1 kilu tupu ke tokoni ki he faito’o ‘a Vaka. Kae pango ne pekia ‘a Vaka ‘oku kei fai pe feinga ‘a e kakai. Na’e ‘ikai ke ma’u ha faingamalie ‘a Vaka ke mo’ui he na’e kau ia he peseti ‘e 95% ‘a e kakai. ‘Ikai ko ha foha ha nopele pe minisita ka ko e hako ‘oe kakai masiva. Pea he’ikai p eke ma’u ha faingamalie ia ‘a e peseti ‘e 95% ke mo’ui kae ‘oua kuo tau a’u ki he pule’anga fo’ou.

 ‘A ia ko e ngaahi palopalema ‘e toki lava p eke solova ‘I hatau fakahoko ‘a e fakalelei fakapolitikale ketau fili hotau kau taki. 

Ko e maumau ne makatu'unga he ongo'i he kakai 'oku lohiaki'i kinautolu he kau taki fekau'aki moe liliu. Ko e taimi ne tali mai ai liliu ne nonga 'a e loto kotoa ‘o foki ki Pangai si’i.

Ko e me'a pe 'e toe hoko ai ha maumau kapau 'e toe afe 'a e pule'anga mei he me'a kuo  felotoi kiai ‘a e Palemia, kau Minisita, kau Nopele mo e kau Fakafofonga ‘o e Kakai, ‘a ia ko e 21 ‘a ia ko e fili toko 21 he kakai pea toko 30 pe falealea pea fakahoko he 2008.

Pea ko 'eku kole ia ki he Tu'i moe palemia 'ofa mai 'o tauhi ‘a e me’a ne fai kiai ‘a e felotoi; ka 'ikai pea tau fakalahi 'a e patiseti ki he le'ohi 'a e kau taki he pule’anga koe'uhi 'e 'ikai toe 'osi 'a e lotomamahi 'a e kakai. Pea ko e maumau ‘e toe lahiange kapau  temou toe lavaki’I ‘a e kakai. 

Koe ha ho'omo lau ki he tokosi'i ‘I muli 'oku 'ikai tenau poupou'i 'a e liliu fakatemokalati? 

Ko hotau kakai kotoa pe ‘oku mavahe mei Tonga ni ko e masiva. Pea na’a tau ‘alu ki muli ko e kumi ha fakalahi hotau masiva. ‘Ikai ha taha ‘e ‘alu ki Lusia, Siaina pe ‘Iulaki ka na’a tau fakatu’uta ‘I Nu’usila, ‘Aositelelia mo ‘Amelika ko e tau’ataina. ‘I he a’usia he kakai ko ‘eni ‘a e melie ‘o e ngaahi fonua temokalati ko ‘eni, ‘o hange ko e fale lelei, me’alele lelei moe vahe lelei, falemahaki faka’ofo’ofa pea pehe ki he ako’anga lelei.

‘I he feinga hotau kakai ‘I Tonga ni ke a’usia ‘a e lelei ‘oku nau ma’u he pule’anga Temokalati pea nau fakaanga mai nautolu pea manuki’I kitautolu mo feinga ketau nofo pe he fakapaku pea ‘oua ‘e toe fai ha liliu mei ai.

Kaume'a 'oku tonu ketau tomu'a fakakaukau pea tau toki lea. Ka 'oku ou fakamalo au ki he tokolahi 'oe kakai Tonga nofo muli kuo nau fakahaa’i 'enau ‘ofa mai ki he kakai masiva ‘o nau poupou fefeka ki he liliu ‘I he fonua ni, ke a’usia ‘a e ngaahi monu’ia ‘oku nau a’usia ‘I he lolotonga ni ‘I he ngaahi fonua muli. 

Koe ha e 'uhinga ho'omo poupou ki he liliu fakatemokalati? 

Ki he kakai ako, ma’u me’a moe kakai ‘oku nau kau he tu’u lelei he fonua ni ‘oku ‘ikai fu’u ‘aonga ‘a e temokalati kiate kinautolu. Ko e ‘uhinga ‘etau fuhu he me’a ko ‘eni ko e peseti ‘e 95% ‘oe kakai Tonga ko e kakai masiva mo ‘ikai ma’u ha tu’unga fakaako lelei mo ha tu’unga he sosaieti.

‘I he taimi ‘e foaki ai ki he masiva, ‘a e koloa ko ia ke ne fili hono taki he pule’anga kuopau leva ke afea ‘a e kau taki mau’olunga ‘a e ‘api mo e ‘atakai ‘a e kau faingata’a’ia koe’uhi ko ‘ene fiema’u ‘a ‘ene fili. ‘I he’ene kole ‘a e fili ‘a e masiva tene a’usia ‘a e nofo’anga moe me’a ‘oku ongo’I he masiva. Pea ‘I he’ene foki ‘I hono fili ia ki he pule’anga, tene fa’u ha ngaahi lao mo ha ngaahi fokotu’utu’u ngaue ke tokoni’I ‘a e kainga ‘oku faingata’ia. Ko e taumu’a ‘eni ‘o e ‘uhinga ‘e ma poupou fefeka ke fili he kakai hotau kau taki; koe’uhi ko e 95%, ‘o ‘ikai ko e 5% ‘oku tu’u lelei.

Ko e fehu’I ki he kakai ‘oe fonua ni ‘oku ma’u honau tu’unga ma’u me’a, fakaako, tu’unga he pule’anga moe fonua kohai ‘e lava afe ki he faingata’a’ia, ketau fuhu fakataha ma’ae kakai ‘oku ‘ikai lava ke fuhu ma’a nautolu ke ‘I ai honau le’o he pule’anga.