RUGBY FOOTBALL UNION  

October 17, 2007                                        News You Can Trust!!                                      Volume 7

FIVE STAR Finances Co. Ltd.

 

Tel.: 23-429

Fax:  24-786

fivestar@kalianet.to

Home

OSB Store & Fast Food

at Railway Rd.

The best in town!

Call: 25-477 or 28-957

Maama'anga Sanuali - Siulai '07

Kolomu

'Akilisi Pohiva

Cricitical Eyes of the Kele'a

No. 4 - Tourism Rep in Hawaii

No. 3 - Speak up ministers

No. 3 - Mou lea kau minisita

No. 2 - Kalafi Moala's criticism of well-known journalists

No. 1 - Different rules for Fiji and Tonga

Kolomu Ha'alofonua -

Ko e ha 'oku ta'emali ai 'a e tu'i?

Kolomu Manutala'aho

Kolomu 'a Rev. Siupeli Taliai

Ko Samiuela mo Saula

Ko 'Aisea mo e Politikale

Ko 'Ilaisia mo 'Ehapi

Kolomu 'a Patelesio Finau

'Oku tonu ke kau 'a e siasi he politikale

Should the church be involved in politics?

Kolomu 'a 'Akilisi Pohiva

Tuku'au Fakapolitikale mo hono ngaahi ha'aha'a

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fakafisi na'a hoko ha me'a

Kolomu 'a e PSA

Fika 12 - Sune 6, 2007

Fika 11 - Me 30, 2007

Fika 10 - Me 23, 2007

Fika 9 - Me 16, 2007

Fika 8 - Me 11, 2007

Fika 7

Fika 6 - 'Epeleli 17, 2007

Fika 5 - 'Epeleli 10, 2007

Job Vacancy - Accounting Officer

Fika 4 - Ma'asi 28, 2007

Fika 3 - Ma'asi 21, 2007

Fika 2 - Feb. 27, 2007

Fika 1 - Feb. 20, 2007

Kolomu 'a Mele 'Amanaki

Fika 1

Polokalama 'Analaiso TV OBN

(Fai 'e Sangster Saulala & Dr. Tu'i Uata

Analaiso Fika 1

'Analaiso Fika 2

'Analaiso Fika 3

Kolomu Viliami Pasikala

E-Mails:

tongastar@yahoo.com

tongastar@hotmail.com

KEI ASI MAI PE AE LOTO TANGIA, LOTO SAUNI MOE TAAUFEHIA MEIHE PULEANGA

Ko hono fakaekeeke makehe oe Fakafofonga fika I o Tongatapu, Akilisi Pohiva.

KELEA: I hoo mou hu atu ko eni ihe tau falealea ko eni, kii fakamatala ange pe koe ha e tuunga oku iai ae Falealea, he oku iai ae tui oku kii makehe ange ae Falealea he tau ni hili ange koia ae aho 16/11?

AKILISI: Kimua koia pea toki fakaava ae falealea ihe tau ni, nae iai ae ngaahi fokotuutuu mai ia, tautefito kihe Nusipepa Taimi o pehe tokua he ikai ke fakahoko ha falealea he tau ni koe uhi koe ngaahi maumau koia ne hoko ihe tau kuoosi. Kaikehe, kuo ikai ke mooni ae lau ia koia, he ko eni ia kuo fakaava ae falealea pea kiamata ae falealea ia. Nae toe iai foki moe ongoongo ne fokotuu mai ehe Taimi o pehe, ko ene osi pe koia oe Esitimeti hono aleai, pea e toe tapuni leva ae falealea ia. Ko ene tuu koia ihe aho ni kuo ikai ke mooni ae lau ia koia, he koe ngaahi u Lao eni ia e 7 kuo osi fakahu mai ia kihe falealea, tukukehe ae Esitimeti. Pea oku toe iai foki moe ngaahi issue kehe matuaki mahuinga kihe falealea moe fonua oku totonu ke fai ha lau ia kiai ae falealea, pea kau kiai moe ngaahi fokotuutuu koia kihe ngaahi liliu faka-politikale.

KELEA: Oku iai nai ha mea foou oku hoko ihe falealea i hoo mou hu atu koia ihe tau ni?

AKILISI: Io, oku iai ae mea foou aupito ihe ene tuu koia ae falealea o Tonga he aho ni o fakatatau kihe tau e 21 koia kuou fakakaungatamaki ai i falealea, ko ene toki hoko eni ha mea pehe. Aia koe fuofua taimi eni ke tomui mai ai a hono fakahu mai ki falealea ae Esitimeti, au o laka hake ihe uike e taha. Pea koe tomui ko eni oku iai ae fifili lahi aupito kiai pea oku mau tui, koe anga o emau fakafuofua oku iai ae faingataaia lahi ihe Puleanga a hono fokotuutuu koia oe Patiseti, tautautefito ihe ngaahi mauanga paanga maheni ae Puleanga. Ko hono ua, ko hono vahevahe ko ee oe paanga koia oku ou tui oku kau pe moia ihe palopalemaia ai ae Houeiki Kapineti moe kau Minisita. Pea oku toe tanaki atu foki kiai moe no ko eni paanga e 112 miliona hono kanoniaki ia oe faingataa ko eni oku fehangahangai moe Puleanga ae fuu no koia pe e anga fefee a hono vahevahe. He oku iai foki ae ngaahi fehui mahuinga ia oku fekauaki pea moe 112 miliona o hange ko eni; Koe ha oe taumua totonu oe no koia pea oku anga fefee a hono malui oe no, pea koe ha ae interest pe koe totongi tupu pea e ta ihe tau e fiha? Koe hoko e anga fefee hono vahevahe oe paanga e 112 miliona ko eni? Pea koe ha ae ngaahi Pisinisi mo kinautolu aia e fakaataa kinautolu kihe paanga ko eni? Aia oku lahi aupito ae ngaahi mea ia fekauaki pea moe makatuunga koia ne tupu mei ai ae palopalema ko eni oe tomui mai hono fakahu mai ae Patiseti moe Esitimeti koia oe tau ni. Koe mea foki e taha oku mau toe sio atu pe kiai, oku asi mai ihe anga koee oe kamata mai koee o emau femeaaki, oku iai ae faingataaia ia ihe tafaaki ko eni ae Puleanga, pea oku ikai ke fuu mahino kiatekimautolu pe koeha koaa e uhinga oe faingataa ko eni?

KELEA: Fekauaki koia pea moe to-folofola huufi oe falealea, nae iai ha mea naa mou amanaki e asi mai ai?

AKILISI: Koe taha oe issue naa mau fakakaukau mautolu e asi mai ihe to-folofola, oku iai ha fokotuutuu ae Puleanga kihe ngaahi mea faka-politikale. Ka nae ikai ke asi mai ha mea pehe ia ihe to-folofola, pea nae ikai pe ke toe asi mai ha lau ia, pe temau fanongo atu oku iai ha lau ae Palemia moe Houeiki Minisita o kau kihe ngaahi fokotuutuu ko eni kihe faka-lelei faka-politikale. Ihe taimi tatau oku totonu ke mahino kihe Tui, pea mahino kihe Palemia koe issue eni oku nofo ai ae kakai he aho ni. Pea neongo tenau oo kinautolu o feinga ke teketekei e mea koia mo ave ia o tuku fakatafaaki atu, pea koe mea oku totonu ke mahino kihe Puleanga, oku totonu kenau fakaofiofi mau pe kihe mea koia oku nofo ai ae loto oe kakai tokolahitaha oe Fonua. Pea koe issue koia o fekauaki moe faka-lelei faka-politikale, koe issue ia oku fai kiai ae tokanga lahi ae kakai oe fonua, pea tanaki atu kiai moe fuu no paanga e 112 miliona. Koia oku ou pehe e au ihe anga o eku fakakaukau fakapotopoto, oku mahuinga aupito aupito kihe Puleanga kenau hanga o fakakaukaui fakapotopoto pea nau fakaofiofi kihe ngaahi mea koia oku nofo ai ae loto moe fakakaukau oe kakai. Pea oua tenau fakamamao mei ai, pea teu lau e au ia ae fakamamao koia, ko hono teketekei pe ko hono taetokangai mo taetokai ae ngaahi mea ko ee oku tui kiai ae kakai oe fonua ko eni. Pea koe ngaahi mea koia, he ikai tene fakatupu e ia ha nofo melino, kapau he ikai ke hanga ehe Puleanga o tokangaekina ae ngaahi mea oku tokanga kiai ae kakai, kae tautautefito kihe issue ko eni kihe liliu.

KELEA: Koe tuai ko eni a hono tufa atu koia oe Patiseti kihe tau ni, oku ke tui oku kei taimi lelei pe ia ke toki aleai o fakatatau kihe kii taimi ko eni oku toe kihe aho fakaosi o Sune?

AKILISI: Oku ikai foki koha meafoou ia kihe Puleanga enau hanga koia o fikai, pe oku nau hanga pe e kinautolu ia o palanii ha faahinga mea oku fakaamu e Puleanga kenau fakahoko ihe iloilo pau he ko kinautolu pe oku tokolahi i falealea. Pea neongo ae toesii ae taimi moe lahi ae ngaahi ngaue koia ke fai kihe Patiseti, ka oku ou tui au kuo anu osi hang ape e kinautolu o fokotuutuu, pea hange pe eni ia ha vainga ha vainga ha foi Timi. Pea oku ou tui au kuo nau osi hanga  pe e kinautolu o palani ae mea ko eni, koe uhi oku nau tokolahi, pea mahalo pe oku nau toe fakafalala kihe kau Nopele. Pea neongo e siisii e taimi, ka koeha pe mea koia tenau unu kinautolu kiai, koe mea ia e tali, pea oku ikai kenau fuu hohaa kinautolu pe oku lava lelei ae fatongia koia pe ikai. Koe mea pe oku kei asi o au mai kihe aho ni, ae tuu taepalanisi koia ae Falealea moe ngaueaki pe ae tokolahi, koe ngaueaki koia ae tokolahi koe mea ia e fakaleleaki ae falealea, ka oku ikai ke fakaleleaki ae falealea ia aki ha ngaahi fakakaukau fakapotopoto pea moe loto koia oe tokolahi. Pea oku tau kei lele pe kitautolu ihe founga motua, pea tenau fakafalala pe kinautolu ki heenau tokolahi, pea tanaki moe niihi oe Houeiki Nopele o fakatahai kinautolu kenau faiaki hono fakalele mo hono pulei oe falealea.

KELEA: Ihe tau koia e uofulu tupu hoo hoko ai koe Fakafofonga ae kakai kihe falealea, koe ha hoo ongoi koia kihe tou-falealea oe tau ni o fakafehoanaki kihe ngaahi tau kuohili?

AKILISI: Oku ou tui oku totonu ke fai ha tokanga lahi ae Puleanga pea moe falealea kihe mea koia nae hoko i Novema oe tau kuoosi. Pea oku totonu ke mahino kihe Puleanga pea pehe kihe Tui, Tupou V, ae uhinga nae hoko ai ae mea ko eni. Neongo kuo hanga enautolu o ta tikite kimautolu o tukuakii mautolu o pehe ko kimautolu naa mau hanga o fakatupu, ka koe taha ia ha issue pelepelengesi pea he ikai ke tonu kenau hanga enautolu ia o tekei katoa ae mea koia o pehe koe kau Fakafofonga naa nau hanga o fakalanga. Koe mea ia koia ia oku iai ae kaunga katoa kiai ae Kapineti ia moe Puleanga, pea e malava pe ia keu pehe e au ia ihe lau aaku, e pau ke hilifaki kiakinautolu ia ae nunua koia moe uhinga oe mea koia ne hoko ihe tau kuoosi. Koe anga koia o eku taukei koia ihe Falealea, pea mo eku ongoi, oku totonu ke fai ha tokanga lahi ae Puleanga kapau oku nau loto mooni ke taofi oua naa toe hoko ha moveuveu ihe fonua ni, pea oku totonu kenau tokanga aupito o fakapapaui ko enau foi fokotuutuu kotoa pe tenau fakahu mai ki falealea oku tonu pea fakaofiofi mau pe kihe mea oku loto kiai ae kakai. Ko eku ongoi koia ihe aho ni, oku teeki ai ke asi mai ha founga ia moha fokotuutuu meihe Puleanga ke pehe ke kamata leva ke fai ha fepotalanoaaki ae ongo faahi pea fai ha fakalelei, pea ketau hanga taha atu kihe kahau mo tau fakakaukaui fakataha pe koeha e mea oku tonu ke huu kiai ae fonua ihe kahau.

KELEA: Koeha ae anga hoo vakai koia kihe Palemia moe Puleanga i hoo mou kamata koia ihe tau ni?

AKILISI: Oku kei asi mai pe ae loto tangia meihe tafaaki ae Puleanga, pea kei asi mai pe meihe Puleanga ae loto sauni pea moe taaufehia, pea oku ikai ke puli ia. Pea teu oatu ha fakatataa e taha kene fakamoonii atu; Koe award pe koe pale koia nae foaki kihe Etita oe Kelea, Tavake Fusimalohi ehe PINA, ae Kautaha Nusipepa ia ae Pasifiki. Koe taha eni ha mea mahuinga, pea oku ikai ke ngata pe ki Tonga ni ka kihe Pasifiki. Koe anga maheni, koe taimi koia kuo foaki ai ha pale pehe kiha taha, iha faahinga fonua pe, pea oku hanga leva ehe ngaahi media moe ngaahi Kautaha ongoongo o tufaki ae ngaahi mea koia ke ilo ehe kakai oe Pasifiki pea pehe foki ki mamani. Ka ko hono taehanga ko eni ehe Letio Tonga pea moe Televisone Tonga o tuku mai ae foi ongoongo koia ke fakainasiaki e kakai, kae lolotonga koia kuo osi talaki ia ehe ngaahi Nusipepa, pea tala ehe Letio moe ngaahi TV ihe toenga oe ngaahi fonua ihe Pasifiki, pea oku ne hanga leva o fakaaliali mai ae mea ko eni; 1] Oku kei iai pe ae loto sauni moe loto taaufehia ihe Palemia moe kau Minisita moe Puleanga. 2] Oku iai ae lau lanu oku asi meihe Puleanga. 3] Oku asi mai oku nau kei feinga pe kinautolu ke lolomi hifo ke oua naa toe asi hake kae tautautefito kiha taha oku ne tuu meihe tafaaki koia oe feinga liliu o hange koia koe Nusipepa Kelea moe Kautaha Totonu ae Tangata moe Temokalati pea moe Komiti ko eni ae kakai kihe Faka-lelei Faka-politikale. Oku talamai ehe kii foi mea pe e taha ko eni tukukehe ae ngaahi meakehe teu ala fakatataa kiai, oku talamai hono taehanga ehe Letio Tonga, pea Letio Tonga pe taha ihe Pasifiki moe Televisone Tonga, kena hanga o fakainasiaki e kakai aki ae foi award mahuinga koia, ae kei nofo pe ae Palemia moe Puleanga moe loto ita moe loto sauni, taaufehia pea moe fakavahavahaa moe lau lanu. Aia koe tui aaku oku ikai koha fakailonga lelei ia oku totonu ke kei asi mai meihe Puleanga o au mai kihe aho ni, talu meihe osi koia ae palopalema koia ne hoko ihe tau kuo osi.

KELEA: Koe ha hao lau kihe ngaahi fakaanga a Kalafi moe Taimi kuo nau faa fakahoko mai kiate koe?

AKILISI: Ko eku lave kiai, oku ikai foki keu fie fakamoleki hoku taimi ke tali ae ngaahi fakaanga koia oku faa fakahoko mai ehe Taimi o Tonga, pea oku nau tauataina pe kinautolu kenau fakaangai au, pea oku ikai koha mea ia keu fuu hohaa au kiai. Ka oku iai ae ngaahi measivi oku totonu ke fai mo fakatokangai ehe Taimi, pe oku tonu koaa enau hanga o fakaangai au. Koe taha oe measivi koia, pea oku ke uhinga eku fai e au ae lau koia, he oku iai eku pikinga kihe Kelea he koe Nusipepa oku kaunga kiai eku fanau. Pea oku totonu ke fai mo mahino ia kihe Palemia moe Puleanga, koe Taimi o Tonga koe Palemia pe ia, pea oku hange pe ia ha Pepa ae Palemia. Pea oku ne fetongi e ia ae tuunga koia oe Kalonikali Tonga. Koe SEKILEISONI KOIA pea moe anga oe tuu koia oe Nusipepa ki hono manakoa koia ehe kakai, pea mahalo oku tonu pe eku hanga o fakalea ko eni, koe Kelea koe Pepa ia oku manakoa lahitaha ehe kakai, pea oku nau fie lau ai. Aia ko enau lau koia ihe Kelea teu pehe e au ia, oku totonu ke hanga ehe Puleanga ia o fakatokangai ae tafaaki koia. Pea hange koe mea koia koee naaku lave kiai anenai, kapau oku nau feinga ke tukuhifo au ki lalo pea oku totonu ke asi ae ola koia ihe enau feinga kenau tukuhifo au ki lalo ihe anga koia oe fakahoa atu kihe fakatau pepa ae kakai. Pea koe mea leva oku asi mai, koe lahiange koia enau lea mai kiate au, koe fakautuutu ange ia ae manakoa oe Nusipepa ko eni pea mahalo oku iai pe moha toe ngaahi uhinga kehe ke tanaki atu kiai. Ka oku totonu ke fakakaukau lelei ae Palemia moe Puleanga e tokoni kapau tenau fai haa nau kii savea kihe tuunga koia oe ngaahi Nusipepa hee lava lelei pe ai ke mahino, koe fekau mahuinga ia oku talamai ehe Nusipepa ko eni. Kaikehe, koe lau mai koia ae Taimi kiate au, oku ikai ke iai haaku lave aaku kiai he oku nau tauataina pe kinautolu kenau lave mai kiate au pea oku ou pehe oku ikai koha fuu mea ia keu tokanga au kiai. Ka oku totonu pe kenau toe kii vakavakaii ange ae tuunga oku iai enau Nusipepa . Naaku lau hifo ihe tohi Etita nae ha ihe Nusipepa, pea oku ou pehe koene tonu taha ia. Nae pehe ai ehe tokotaha ko eni, koe Taimi o Tonga koe Nusipepa ia ae Palemia. Pea kou pehe koe taha ia ha lau mamafa mooni kihe Palemia mo Kalafi. Pea nae toe pehe ehe tokotaha ko eni ko Feleti Sevele oku ne hanga o invest ae Taimi o Tonga, pea oku totonu ke ai ha tali kiai a Feleti mo Kalafi, he koe taha ia ha lau mamafa mooni.

KELEA: Koe fakaosi, oku lahi ae niihi oku nau fetuutaki mai ko enau fieilo kihe tuunga koia oku iai a hoo mou hopo, keke lave fakaosi mai ai ke ilo pea meai ehe kakai oe fonua.

AKILISI: Ko emau hopo, kuo osi fai e tuutuuni ae Fakamaau pea oku ou fakaapaapa lahi kihe tuutuuni koia ae Fakamaau, pea oku ou loto au ke ave emau hopo kihe Fakamaauanga Lahi. He oku ou fakaamu au ke iai ha faingamalie ke fakaekeeke ai kimautolu pea mo ui haa mau kau Fakamooni, koeuhi kenau hanga o omai kotoa ae ngaahi mooni kotoa pe nae ikai ke asi ihe Fakamaauanga Polisi fakaekeeke. Pea ke ohake ia ihe ao oe Fakamaauanga Lahi kene fai mei ai hano analaiso pea toki makatuunga ai ene tuutuuni. Koe mea ia oku ou fiefia ai i hono foi ave ko eni keu mau ai ha faingamalie moe toenga oe kau Fakafofonga oe kakai kemau hanga o omai katoa ae ngaahi u mea oku mau tui oku iai ene kaunga hangatonu kihe fakailo ko eni nae fai ke tuunga ai. Pea oku ou tui e osi ange ae hopo ko eni moe talatuutuuni e toe iai ae fuu maama lahi aupito tene hanga o hului mai kihe kakai oe fonua ketau fononga atu ai kihe kahau.                             

- mei he Kele'a

Dataline Systems

"The  Computer Doctor"

Call:  27-773

 

New Millennium

Motors

"Drive in Class & Style"

@ Hofoa or Ha'ateiho

Call:  Lesieli Namoa

Tel:  (676)22-691

Tonga*Star* & Kele'a Letters

Ki he 'Ikale Tahi - Rev. Tu'itupou Kaea, Pomona, USA

'Oku ta'efakalao hono ta'ofi e lea 'a e kau fakafofonga - Siaosi T. Makaafi (Salt Lake City, Utah)

Kuo polo'uto e faihala, hikisia mo e fieme'a he kau taki Tonga - Ma'upale

Tuku e fakakauleka Kalafi mo e Taimi - David Kolo

Tongasat mo e tu'unga satelaite 'a e pule'anga - David Tapiaka (NZ)

Nusinusi e lelei fakalukufua - Matava'inga

Tuli Palemia mei he A3Z - Sio TV

Palemia ma'ulalo taha 'a Tonga - Kau inu kava

Sione Taumoepeau mo e kau te'epato - Matu'a Tauhifanaua

Lahi loi Taimi 'o Tonga - Temo Mo'oni

Fale e Tu'i mo e laui miliona 'a e fonua - Kainanga e fonua

Poupou ki he Poate 'Akapulu - Fe'ao & Lotu Vunipola (Bristol, UK)

PM's delay tactic is selfish, foolish... - Paul (Nuku'alofa)

'Ai ha me'afua kasa fo'ou - Ta'efiemalie

To'o Tupou V mei he 'ulu Siasi SUTT - Faifekau mateaki SUTT

Manilala mo e Maliuana - Tala kei Kapa